Жоба жетекшісі
Каирова Гулшария Нурсапаевна
Ғылыми дәрежесі, атағы: ҚР АШҒА академигі, ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты
Scopus Author ID: 56297068300
Researcher ID: ABC-3108-2020
ORCID ID: 0000-0001-5445-7127
Жоба туралы
Өзектілігі
Жаңғақ дақылдарына айтарлықтай зиян келтіретін аурулардан қорғау сорттардың өнімділігін арттыруға бағытталған негізгі шаралардың бірі болып табылады. Қазақстан жағдайында жаңғақ ауруларының таралуы мен дамуы туралы мәліметтердің болмауына байланысты олардың қоздырғыштарын және перспективалы сорттардың генетикалық тұрақтылығын зерттеу бірінші кезектегі маңызға ие. Инновациялық молекулалық-генетикалық әдістерді қолдану арқылы алынған зерттеу нәтижелері жаңғақ сорттарының қауіпті патогендерге төзімділігімен байланысты локустарды анықтауға мүмкіндік береді. Алынған нәтижелер жаңғақ ауруларының таралу проблемаларын шешуге және тек Қазақстанда ғана емес, төзімді сорттарды іріктеуге айтарлықтай үлес қосады.
Жобаның мақсаты
Грек жаңғағының негізгі ауруларының қоздырғыштарын микробиологиялық және молекулалық-генетикалық әдістермен анықтау және зерттеу, сорттардың ең экономикалық маңызды қоздырғыштарға төзімділігінің генетикалық әлеуетін бағалау және селекциялық процесті жетілдіру және екпелердің өнімділігін арттыру үшін аурулардан қорғау бойынша ұсыныстар әзірлеу.
Қол жеткізілген нәтижелер
Зерттеу нәтижесінде грек жаңғағының сорттары мен жергілікті түрлерінің қоздырғыштары анықталды. Жаңғақ саңырауқұлақ және бактериялық ауруларының таралуы мен даму динамикасы анықталды. Жергілікті сорттар мен жабайы генотиптердің экономикалық маңызды қоздырғыштарға төзімділігінің генетикалық потенциалына талдау жасалды. Оңтүстік Қазақстан аумағында жиналған жаңғақ үлгілерінде 5 marsonia juglandis изоляты анықталды. SNP генотиптеу деректерін зерттеу барысында ауруға төзімді сорттарды өсіруге ықпал ететін негізгі генетикалық маркерлерді анықтады. Зертханалық және далалық сынақтардың нәтижелері бойынша Скор және Строби фунгицидтері альтернариозға қарсы, сондай-ақ Касумин мен Агри Гент Плюс 800 препараттары бактериялық даққа қарсы жаңғақ ауруларынан тиімді қорғаныс құралдары болып табылады. Жаңғақты аурулардан қорғау бойынша ұсыныстар әзірленіп, "Мәншүк" ш/қ және "Fazenda UM" ЖШС енгізілді.
Жарияланымдар:
рецензияланатын журналдарда және Web Of Science және Scopus деректер базасында келтірілген 2 мақала:
1) First evaluation of genetic diversity and population structure of wild and cultivated Juglans regia in Kazakhstan. Genet Resour Crop Evol. 2025. Vol. 72. P. 8281–8292. https://doi.org/10.1007/s10722-025-02443-7 (квартиль-Q2);
2) Identification, characterization, and pathogenicity of fungal and bacterial pathogens of walnut (Juglans regia L.) in Kazakhstan. Horticulturae. 2025. Vol. 11. P. 1217. https://doi.org/10.3390/horticulturae11101217 (квартиль-Q1, процентиль – 88);
КОКСНВО-ның рецензияланатын отандық журналдарындағы 4 жарияланым:
1) Identification of the main diseases of walnut in the southern fruit-growing zone of Kazakhstan // Ғылыми журнал «Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты». №1 (101) 2024.- С. 91-102. https://doi.org/10.37884/1-2024/10; 2) Resistence of walnut varieties to walnut blight causedbu Pantoea agglomerans in the southern horticultural zone of Kazakhstan. // Ғылыми журнал «Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты». №2 (102) 2024.- С. 238-248. https://doi.org/10.37884/2-2024/23,
3) Efficacy of a range of fungicides against fungal diseases of walnut in the southern fruit –growing zone Of Kazakhstan / / "Ізденушілер, зерттеушілер – Зерттеулер, нәтижелер" Ғылыми журналы. №3 (103) 2024.- С. 142-150. https://doi.org/10.37884/3-2024/16,
4) Resistence of walnut varieties to walnut blight causedbu Pantoea agglomerans in the southern horticultural zone of Kazakhstan. // Научный журнал «Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты». №2 (102) 2024.- С. 238-248. https://doi.org/10.37884/2-2024/23;
2 Халықаралық конференция материалдарындағы жарияланымдар:
Statistical Analysis of the Effectiveness of Antibacterial Agents Against Bacterial Diseases of Walnut using ANOVA.Прок. Анталия, Түркия, 2025, 1-5 беттер, doi: 10.1109/ACDSA65407.2025.11165950 Жасанды Интеллект, Есептеу, Деректер туралы ғылымдар және қолданбалар бойынша Халықаралық конференция.
Әлеуетті пайдаланушыларға арналған ақпарат
Ауруға төзімді грек жаңғағының сорттарын өсіру және ауруларға қарсы тиімді қорғаныс құралдарын қолдану агроценозға пестицидтік жүктемені азайтады, бұл экологиялық таза өнім алуға, қоршаған ортаны қорғауға және өсіруге материалдық шығындарды азайтуға ықпал етеді. Жаңғақты аурулардан қорғау бойынша әзірленген ұсынымдар селекциялық процесті жетілдіру және ағаштардың өнімділігін арттыру үшін Қазақстанның оңтүстік жеміс аймағының екпелерінде сәтті қолданылуы мүмкін.
Зерттеу тобының мүшелері
Олейченко Сергей Николаевич
ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы
Scopus Author ID: 55764885300
ORCID ID: 0000-0002-0611-8267
Сүлейманова Гүлнұр Алмасқызы
PhD
Scopus Author ID: 57191975233
Researcher ID: AAX-2453-2020
ORCID ID: 0000-0002-2322-6155
Исмагулова Эльмира Советовна
докторант
Researcher ID: AGF-5602-2022.
ORCID ID: 0000-0001-8041-1819
Корабаева Сәуле Беделбайқызы
магистр
ORCID ID: 0000-0002-0716-760X.
Scopus Author ID: 57200073966
Саршаева Мөлдір Жұмабекқызы
магистр
ORCID ID: 0000-0002-2283-1089